CCTB uitgelegd: tomes, edities, verplichtingen

Het CCTB is de tekst die bijna elk bestek voor bouwwerken in Wallonië op zijn eerste bladzijde citeert. Toch wordt het zelden van begin tot einde uitgelegd: waar het vandaan komt, hoe het genummerd is, wat een nieuwe editie verandert, en wat een ontwerper er precies mee doet wanneer hij een bijzonder bestek opstelt. Deze gids neemt elk van die punten door, met data en bronnen, voor architecten en studiebureaus die er dagelijks mee werken of het net ontdekken.

Wat is het CCTB?

Het CCTB, voluit Cahier des charges type – Bâtiments, is het referentiebestek voor bouw- en renovatiewerken aan gebouwen in Wallonië. Het wordt uitgegeven door de Service public de Wallonie (SPW). Het is niet het bestek van een project: het is een bibliotheek van administratieve en technische bepalingen waaruit de ontwerper put om het bijzonder bestek van een bepaalde opdracht samen te stellen.

Die bibliotheek telt ongeveer 9 500 elementen. Elk element beschrijft een werk of een product: wat het omvat, welke materialen toegelaten zijn en aan welke eisen ze moeten voldoen, hoe het wordt uitgevoerd, hoe het wordt gemeten en betaald. De eisen verwijzen naar de geldende normen, in de eerste plaats de NBN-normen en de Eurocodes, in plaats van ze te herschrijven.

Het CCTB bestaat in het Frans. Zijn doel, zoals de SPW het formuleert, is alle partijen in het bouwproces een gemeenschappelijke taal te geven: de bouwheer, de ontwerper, de aannemer en de onderaannemers lezen dezelfde bepalingen, op dezelfde manier genummerd, van de ene opdracht tot de andere. Een meetstaatopmaker die in een project artikel 21.11.1A heeft geprijsd, vindt in het volgende project hetzelfde artikel onder hetzelfde nummer terug.

De volledige naam van de huidige generatie is “Cahier des charges Type-Bâtiments 2022”, vaak afgekort tot CCTB 2022. De opeenvolgende edities van die generatie dragen een versienummer: 01.09, 01.10, 01.11, tot 01.13 vandaag.

Wie het uitgeeft en wie het onderhoudt

De uitgever van het CCTB is de Service public de Wallonie, via zijn Département de la Gestion immobilière. De tekst wordt gratis ter beschikking gesteld op het gebouwenportaal van Wallonië, online te raadplegen en te downloaden, editie per editie. De vroegere edities blijven raadpleegbaar in een archiefsectie, omdat een lopende opdracht blijft verwijzen naar de editie die ze bij de ondertekening citeerde.

Het CCTB is ontstaan uit de wil van het Waals Gewest om de bestekken van de overheden te uniformiseren; voordien schreef elke overheid het hare. De eerste editie van de huidige generatie, 01.01, dateert van 10 februari 2014. Sindsdien publiceert de SPW ongeveer elk jaar een nieuwe editie, na een herlezing waaraan de beroepsfederaties van de sector deelnemen.

Rond de officiële tekst bestaat een ondersteunend ecosysteem. De Union Wallonne des Architectes (UWA) vervult voor haar leden de rol van CCTB-facilitator: antwoorden op gebruiksvragen, modeldocumenten, opleidingen. Instellingen voor voortgezette opleiding, waaronder het IFAPME en de SPW zelf, bieden initiatie- en vervolmakingssessies aan over het CCTB en VitruV. Een private website, cctb.be, publiceert uitleg en hulpmiddelen buiten het officiële kanaal en verwijst voor de referentietekst naar het portaal van de SPW.

Hoe het CCTB is opgebouwd

Het CCTB is georganiseerd in elf delen, tomes genoemd, die ongeveer de chronologie van een werf volgen. Tome A bundelt de administratieve bepalingen; de tomes 0 tot 9 bundelen de technische bepalingen.

De nummering telt zeven niveaus, de tome inbegrepen, met cijfers en letters. Het portaal cctb.be noemt ze zo: de tome (een cijfer of de letter A), de sectie (twee cijfers), de titel (twee cijfers, een punt, een cijfer), de ondertitel (twee cijfers, een punt, twee cijfers), het hoofdstuk (een extra cijfer na een tweede punt), het artikel (een letter) en de post (een punt en twee cijfers).

Een voorbeeld uit tome 6: 61 is een sectie; 61.7 een titel; 61.71 een ondertitel; 61.71.1 een hoofdstuk; 61.71.1A een artikel; 61.71.1A.01 een post. Het artikel is het niveau dat de ontwerper werkelijk voorschrijft: het draagt de tekst van de bepaling. De post is de regel van de meetstaat die aan dat artikel hangt, met zijn hoeveelheid, zijn eenheid en zijn meetwijze.

In de dagelijkse praktijk hoort men vaak “lot” voor de tome en “hoofdstuk” voor de sectie met twee cijfers. Iedereen begrijpt die woorden, maar het zijn niet die van de officiële structuur. Wanneer een bestek een nummer citeert, geldt de nummering, niet de naam die aan het niveau wordt gegeven.

Elk artikel van het CCTB volgt zelf een vaste opbouw. De beschrijving zegt wat het werk omvat en wat het uitsluit. De materialen leggen de toegelaten producten en hun kenmerken vast, met de normen die van toepassing zijn. De uitvoering beschrijft de plaatsing. De meting bepaalt de eenheid en de betalingswijze: forfaitaire hoeveelheid, vermoedelijke hoeveelheid, globale prijs, te verantwoorden som of pro memorie. Sommige artikelen voegen verwijzingen toe naar bijlagen, controles of proeven.

De edities, van 01.01 tot 01.13

De SPW publiceert een gedateerde editie met een versienummer. De tabel hieronder herneemt de dertien edities van de huidige generatie, zoals het portaal van de SPW ze archiveert.

Editie 01.13, gepubliceerd op 17 maart 2026, is de editie die van kracht is op het moment dat deze gids wordt geschreven. Een nieuwe editie werkt de administratieve en technische bepalingen bij: artikelen worden toegevoegd, andere worden samengevoegd, hernummerd of geschrapt; de normverwijzingen worden geactualiseerd wanneer een NBN-norm verandert; de officiële teksten worden gecorrigeerd. De SPW voegt bij elke editie publicatienota’s die deze wijzigingen opsommen. Die nota’s zijn de eerste lectuur bij elke overgang: ze zeggen welke nummers verdwenen zijn, welke zijn verschoven en welke teksten anders luiden, en ze besparen een artikel-per-artikel vergelijking van het hele bestek.

Voor de ontwerper telt de editie op twee momenten. Bij het opstarten van een nieuw bestek dient de geldende editie als basis: een opdracht die vandaag wordt gelanceerd, citeert het CCTB 01.13. Tijdens de opdracht daarentegen verandert de editie niet: het bijzonder bestek heeft vastgelegd welke editie het volgt, en die geldt tot de oplevering, ook al heeft de SPW intussen een recentere editie gepubliceerd. Dat is de bestaansreden van het archief op het portaal.

De overgang van de ene editie naar de volgende is het punt waar de eigen bibliotheken van bureaus slijten. Een bestekmodel dat op editie 01.11 is gebouwd, citeert nummers die in editie 01.13 hernummerd of geschrapt kunnen zijn, en teksten die de SPW heeft gewijzigd. Dat model artikel per artikel hernemen vraagt een vergelijking tussen de twee edities; dat is het werk dat sommige hulpmiddelen geheel of gedeeltelijk automatiseren.

Waar het CCTB verplicht is en waar het een referentie is

De verplichting om het CCTB te gebruiken berust op drie beslissingen, die de Service public de Wallonie in zijn veelgestelde vragen herneemt.

In 2013 keurde de Waalse Regering het gebruik door de overheden goed van één enkel referentiebestek, het cahier des charges type bâtiments, voor alle bouw- en renovatiewerken aan woningen en gebouwen die worden uitgevoerd door of voor rekening van Wallonië en van de Société wallonne du logement, en voor de werken die deze instellingen voor minstens 50 % subsidiëren.

In 2014 keurde de Regering van de Fédération Wallonie-Bruxelles hetzelfde principe goed voor alle bouw- en renovatiewerken aan gebouwen die worden uitgevoerd door of voor rekening van de Federatie, en voor de werken die haar ministerie voor minstens 50 % subsidieert. De Union Wallonne des Architectes situeert de inwerkingtreding van het CCTB op 1 juli 2014.

Sinds 1 januari 2020 moeten de sociale huisvestingsmaatschappijen van openbare dienst uitsluitend het CCTB gebruiken voor het technische deel van hun bestekken.

Buiten die drie gevallen bestaat de verplichting alleen wanneer de opdracht ze in het leven roept: een aanbestedende overheid, een gemeente, een intercommunale, een ziekenhuis of een school, kan het CCTB opleggen in haar eigen opdrachtdocumenten, en veel doen dat, soms ook met een precies uitwisselingsformaat voor de bestanden. Een bureau dat op die opdrachten intekent, leest dus het bijzonder bestek van de klant voordat het zijn referentiebestek kiest.

Voor private opdrachten wordt het CCTB niet standaard opgelegd. Twee voorbehouden blijven: een privaat project dat voor minstens 50 % door Wallonië, de Société wallonne du logement of de Fédération Wallonie-Bruxelles wordt gesubsidieerd, valt opnieuw onder de verplichting, en de bouwheer, de ontwerper of de subsidiërende overheid kan het CCTB in het contract opleggen. Buiten die gevallen is het er niettemin de feitelijke referentie geworden voor Franstalige ontwerpers, omdat een bestek dat op het CCTB is gebouwd door alle aannemers wordt begrepen, omdat zijn meetbepalingen afrekeningsgeschillen vermijden, en omdat het gratis is. Veel bureaus gebruiken het dus voor al hun projecten, openbaar en privaat, en passen de graad van detail aan.

In de praktijk controleert een bureau dus drie dingen voor het zijn referentiekader kiest: wie de bouwheer is, of er een subsidie van minstens 50 % in het spel is, en wat de opdrachtdocumenten voorschrijven. Staat het CCTB in een van die drie, dan is de keuze gemaakt; anders blijft het een vrije, maar verstandige keuze.

Een precisering die de SPW zelf maakt: de verplichting slaat op de tekst, niet op een programma. VitruV, de opsteltoepassing die de SPW publiceert, is niet verplicht; wat telt, is dat het bijzonder bestek het CCTB volgt in de editie die het citeert.

Het CCTB is een Waalse tekst. In Vlaanderen volgt de sociale woningbouw het typebestek van de VMSW, en wegen- en publiekeruimtewerken in Wallonië volgen QUALIROUTES, de wegentegenhanger van het CCTB, eveneens uitgegeven door de SPW. Een project dat een gebouw en zijn omgeving combineert, kan dus twee referentiebestekken citeren.

Van het CCTB naar het bijzonder bestek

Het CCTB is de bibliotheek; het bijzonder bestek (in het Frans cahier spécial des charges, CSC) is het document van het project, het document dat de inschrijvers prijzen en dat de aannemer uitvoert. De stap van het ene naar het andere volgt altijd dezelfde logica.

De ontwerper begint met het selecteren van de artikelen die de werken van zijn project beschrijven: enkele honderden artikelen uit de duizenden van het CCTB. Hij kopieert de tekst van het CCTB niet in zijn bestek. Het bijzonder bestek vermeldt dat het CCTB in zijn versie 01.XX integraal deel uitmaakt van de opdrachtdocumenten, en citeert elk artikel met zijn index en zijn titel. De referentietekst is dan van toepassing zonder te worden overgenomen, wat het document kort houdt en afwijkingen door overtypen vermijdt.

Het CCTB laat vervolgens keuzes open, waar een algemene bepaling niet in de plaats van het project kan beslissen. Die passages zijn in de referentietekst in kleur aangeduid, en de ontwerper moet ze aanvullen: een sterkteklasse, een afwerking, een dikte, een merk of een type gevolgd door de vermelding “of gelijkwaardig”. Een open gelaten keuze is een leemte in het bestek: de aannemer kan ze niet prijzen.

De ontwerper voegt ook eigen bepalingen toe wanneer het CCTB een bepaald werk niet dekt, of wanneer het project een strengere eis oplegt. Die projecteigen artikelen nemen dezelfde opbouw over als de artikelen van het CCTB, beschrijving, materialen, uitvoering, meting, zodat de lezer niet van grammatica hoeft te veranderen halverwege het document.

Dan komt de meetstaat. Elk weerhouden artikel krijgt een of meer posten, met een hoeveelheid, een eenheid en een meetwijze die overeenstemt met de meetbepaling van het artikel. De ramende meetstaat vergezelt het bijzonder bestek in de aanbestedingsdocumenten; de samenvattende meetstaat, geprijsd door de inschrijvers, wordt hun offerte. De samenhang tussen de bepaling, de post en de offerte hangt aan één draad: het artikelnummer, identiek in de drie documenten.

Vóór de publicatie van de opdracht wordt het bijzonder bestek herlezen met enkele vragen in het achterhoofd. Is elke open keuze beslist? Wordt elk genoemd merk gevolgd door “of gelijkwaardig”? Bestaat elk geciteerd nummer in de vermelde editie? Verwijst elke post van de meetstaat naar een artikel dat in het document staat? Het zijn mechanische vragen; het zijn ook de vragen die, eens vergeten, het duurst uitvallen zodra de opdracht buiten is.

De hulpmiddelen die met het CCTB werken

Het CCTB kan in een tekstverwerker en een rekenblad worden bewerkt; zo worden nog veel bestekken gemaakt. Verschillende programma’s zijn evenwel rond het CCTB gebouwd.

VitruV is de toepassing die de Service public de Wallonie zelf uitgeeft. Ze is gratis, wordt op een werkpost geïnstalleerd en laat toe een bijzonder bestek samen te stellen door artikelen van het CCTB te kiezen en aan te passen, en er vervolgens de beschrijving en de meetstaat van te produceren in DOCX en XLSX. De SPW preciseert dat het gebruik ervan niet verplicht is: de ontwerper mag een andere opsteltoepassing gebruiken, op voorwaarde dat de tekst van het CCTB wordt gevolgd. VitruV exporteert zijn projecten in het formaat .cdcx.

ArchiMind is een online werkruimte voor bestek en meetstaat, uitgegeven door Phi Consulting SRL in Charleroi. Het importeert de .cdcx-export van VitruV en het IFC-model van een project, stelt bepalingen voor op basis van het sjabloon van het bureau met vermelding van het doelartikel, leidt de meetstaat af uit het model, migreert een project van de ene CCTB-editie naar de volgende met een voorbeeld, en controleert het document vóór uitgifte. Het ondersteunt ook het typebestek van de VMSW en QUALIROUTES.

ArchManagement is een bureaubeheersoftware voor architecten en ingenieurs, opgebouwd rond het CCTB-bestek en de meetstaat, die er werfopvolging en erelonenfacturatie aan toevoegt. Metrarch, van Softarch, is een meetstaat- en besteksoftware voor architecten en studiebureaus, waarvan versie 5 het CCTB 2022 integreert.

De keuze van een hulpmiddel hangt af van de grootte van het bureau, van het aandeel overheidsopdrachten in zijn activiteit en van wat het verwacht van de band tussen tekst en meetstaat. Wat ze allemaal gemeen hebben: de referentietekst blijft die van de SPW, en die tekst geldt, niet het hulpmiddel.

CCTB, VMSW, QUALIROUTES: drie Belgische referentiebestekken

Een architect die in meerdere gewesten of op meerdere soorten werken actief is, komt drie referentieteksten tegen.

Het CCTB dekt het bouwen in Wallonië en, bij uitbreiding, in het Franstalige deel van het land. Het typebestek van de VMSW, de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen, vandaag opgenomen in Wonen in Vlaanderen, dekt de sociale woningbouw in Vlaanderen; het blijft bekend onder de naam VMSW en dient als referentie ver buiten de sociale woningbouw. QUALIROUTES, uitgegeven door de SPW, dekt wegen, riolering, verhardingen en omgevingsaanleg in Wallonië.

De drie teksten delen een logica, een referentiebestek dat per editie wordt geciteerd en genummerde artikelen, maar niet hun nummering en niet hun meetbepalingen. Een project dat twee referentiebestekken citeert, moet dat duidelijk zeggen, tome per tome, zodat de aannemer weet welke tekst op welke post van toepassing is.

Wat u moet onthouden

Het CCTB is een bibliotheek, geen formulier: de waarde van een bijzonder bestek zit in de selectie, in de besliste keuzes en in de meetstaat die het vergezelt. Zijn editie ligt vast bij de ondertekening van de opdracht en beweegt niet meer. Zijn nummering, over zeven niveaus, is de draad die de bepaling, de post en de offerte verbindt. En de hulpmiddelen, of ze nu door de SPW of door private uitgevers worden gepubliceerd, dienen dezelfde tekst.

Bronnen en referenties

• SPW — CCTB: versie en downloads
• SPW — CCTB-archief
• Wallonië — Over het CCTB
• SPW — Veelgestelde vragen over CCTB en VitruV